काठमाडौँ — नेपाली हिन्दु नारीहरूको महान् पर्व हरितालिका (तीज) को औपचारिक सुरुआत आज भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन दर खाएसँगै भएको छ। चार दिनसम्म हर्षोल्लासका साथ मनाइने यो पर्वको पहिलो दिन आज माइती तथा दाजुभाइले छोरीचेली र दिदीबहिनीलाई बोलाएर आडिलो तथा मीठा परिकार खुवाउने परम्परा रहेको छ।

भोलिपल्ट अर्थात् भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन नीराहार व्रत बस्नुपर्ने भएकाले त्यसको पूर्वतयारी स्वरूप अघिल्लो रात दर खाने गरिन्छ। धर्मशास्त्रविद् प्रा. तोयराज नेपालका अनुसार शास्त्रीय विधान अनुसार दर दुई भाग रात छँदै खाइसक्नुपर्छ। दरका रूपमा विशेषगरी दूधका शुद्ध परिकार, गहुँको रोटी र घिउ खाने प्रचलन छ।

दुःख र वेदना साट्ने माध्यम
तीज महिलाहरूका लागि वर्षभरिका दुःख, पीर र कर्मघरमा भोगेका वेदनालाई गीत तथा नृत्यका माध्यमबाट माइतीमा दिदीबहिनीसँग साटासाट गर्ने पर्वका रूपमा रहँदै आएको छ। पछिल्लो समय सञ्चारमाध्यमको प्रभावका कारण नेपाल बाहिर विशेषगरी भारतका विभिन्न क्षेत्रमा पनि यो पर्व मनाउन थालिएको छ।

पर्वको पौराणिक पृष्ठभूमि
सत्ययुगमा हिमालयपुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा पाउन गौरीघाटमा कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। पिता हिमालयले उनको इच्छाविपरीत विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि साथीहरूले पार्वतीलाई हरण गरेर (लुकाएर) एक एकान्त स्थानमा पुर्‍याएका थिए। सोही ठाउँमा भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन पार्वतीले नीराहार व्रत बसी शिवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गरेकी पौराणिक मान्यता छ। साथीहरूद्वारा ‘हरण’ गरिएकी पार्वतीले व्रत बसेकाले यसलाई ‘हरितालिका’ भनिएको हो।

चारदिने तीज पर्वको तालिका

द्वितीया (आज): दर खाने दिन

तृतीया (सोमबार): हरितालिका तीज व्रत (शिवालयहरूमा पूजाआजा)

चतुर्थी र पञ्चमी (मङ्गलबार, भदौ ३०): बिहान गणेश चतुर्थी पूजा र सोही दिन मध्याह्नमा स्नान गरी अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा (ऋषि पञ्चमी)

तडकभडक र विकृतिप्रति चिन्ता
पछिल्ला वर्षहरूमा तीजका नाममा बढ्दै गएको तडकभडक र भड्किलोपनप्रति संस्कृतिविद् तथा समाजशास्त्रीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। समाजशास्त्री कीर्तिकुमार राईका अनुसार महिना दिनअघिदेखि नै दर खाने, महँगा गरगहना र पोसाक प्रदर्शन गर्ने तथा तामसी खानपान गर्ने प्रवृत्तिले मौलिक संस्कृतिलाई बिगार्दै लगेको छ। यसले विपन्न वर्गमा नकारात्मक असर पार्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वसदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराईले तृतीयाको व्रतका लागि द्वितीयाको बेलुकी मात्र दर खाने शास्त्रीय विधान रहेको स्पष्ट पार्दै, सरकारी कार्यालय तथा सङ्घ-संस्थाहरू नै महिनौँअघिदेखि तामझामसहितका कार्यक्रममा संलग्न हुनु उचित नभएको बताउनुभयो।

तीजको सुरुआतसँगै नेपाली समाजमा चाडपर्वको उल्लासमय वातावरण बनेको छ भने यसलगत्तै बडादसैँ र तिहारजस्ता ठुला पर्वहरू सुरु हुनेछन्।